Postępowanie sądowe

Po zakończeniu postępowania przygotowawczego sprawa może trafić do sądu, jeśli organ prowadzący – prokurator lub Policja – uzna, że zachodzi uzasadnione podejrzenie popełnienia przestępstwa. Z chwilą wniesienia aktu oskarżenia, czyli formalnego pisma inicjującego kolejne stadium postępowania, gospodarzem postępowania staje się sąd. Cała procedura, która znajdzie zastosowanie, uregulowana jest w Kodeksie postępowania karnego. W zależności od stopnia złożoności, etap sądowy może trwać nawet przez kilka lat.

Po tym, jak do sądu wpłynie akt oskarżenia, następuje doręczenie jego odpisu oskarżonemu. Od tej chwili ma prawo złożyć swoje wnioski dowodowe. Sąd wyznacza termin rozprawy, a w sprawach bardziej skomplikowanych lub większej wagi może również wyznaczyć posiedzenie, w trakcie którego ustali ze stronami i ewentualnie pełnomocnikiem oskarżonego organizację czynności procesowych. Na tym etapie postępowania stronami jest oskarżyciel, którym najczęściej jest prokurator.

Rozprawa a posiedzenie

Co do zasady, wyroki w sprawach karnych zapadają po przeprowadzeniu rozprawy. W pewnych sytuacjach możliwe jest jednak wydanie wyroku na posiedzeniu.

Zgodnie z artykułem 95 § 1 Kodeksu postępowania karnego, sąd orzeka na rozprawie w wypadkach wskazanych w ustawie, a w innych – na posiedzeniu. Orzeczenia wydawane na posiedzeniu mogą zapadać również na rozprawie.

W sytuacji, gdy ustawa nie wymaga orzekania na rozprawie, sąd orzeka na posiedzeniu. Czynności sądowe niebędące orzekaniem mogą być prowadzone wyłącznie na posiedzeniach, i to tylko wtedy, gdy ustawa przewiduje taką możliwość. Skierowanie sprawy do rozstrzygnięcia na posiedzeniu przyspiesza działania i umożliwia szybsze jej zakończenie.

Obligatoryjne skierowanie sprawy przez prezesa sądu na posiedzenie ma miejsce, gdy:

prokurator złożył wniosek o orzeczenie środków zabezpieczających;
zachodzi potrzeba rozważenia kwestii warunkowego umorzenia postępowania;
do aktu oskarżenia dołączono wniosek o skazanie bez przeprowadzenia rozprawy lub złożył go prokurator (art. 339 § 1 k.p.k.).

Przebieg rozprawy sądowej

Rozprawa karna rozpoczyna się od ogłoszenia aktu oskarżenia. Następnie sąd pyta oskarżonego, czy rozumie zarzuty, czy przyznaje się do winy i czy chce wyrazić swój stosunek do oskarżenia.

Podczas rozprawy sąd przeprowadza postępowanie dowodowe － odbiera wyjaśnienia od oskarżonego i przesłuchuje świadków. Strony mogą składać własne wnioski dowodowe. Sąd dopuści je, o ile uzna je za zasadne.

Nierzadko proces może się składać z wielu rozpraw, w trakcie których analizowane są kolejne dowody. W trakcie rozprawy strony muszą wykonywać wszystkie polecenia sędziego. Nieuprzejme odnoszenie się do niego może zostać potraktowane jako znieważenie, za co sędzia może nałożyć karę pieniężną.

Cała rozprawa jest na bieżąco protokołowana przez protokolanta. Zapisuje on postawione pytania i odpowiedzi, jakich udzielili świadkowie i biegli, wyjaśnienia składane przez osoby przesłuchiwane, decyzje porządkowe wydawane przez sędziego. Protokół musi precyzyjnie odzwierciedlać przebieg rozprawy, bo w razie gdyby sprawa trafiła do apelacji, sąd drugiej instancji zbada treść protokołu. Uczestnicy rozprawy zajmują ustalone miejsca na sali rozpraw.

Sędzia przewodniczący zajmuje miejsce środkowe za stołem sędziowskim, a pozostali członkowie składu orzekającego zajmują miejsca obok przewodniczącego. Protokolant zajmuje miejsce przy stole sędziowskim po lewej stronie sądu. Prokurator lub inny oskarżyciel zajmują miejsce przed stołem sędziowskim po prawej stronie, a oskarżony – po lewej stronie sądu. Interwenient uboczny zajmuje miejsce obok strony, do której przystąpił.

Skład sądu w sprawie karnej

Zasadą jest, że w pierwszej instancji sąd rozstrzyga sprawy w składzie jednoosobowym. Oznacza to, że na rozprawie jest tylko jeden sędzia zawodowy. Do rozstrzygania szczególnie skomplikowanych spraw może zostać powołany skład złożony z trzech sędziów zawodowych. W niektórych sprawach przy stole sędziowskim pojawiają się także ławnicy, czyli przedstawiciele społeczeństwa, którzy biorą udział w wydawaniu wyroków. Ławnicy w zakresie orzekania są niezawiśli i – jak sędziowie zawodowi – podlegają tylko Konstytucji oraz ustawom. Przy rozstrzyganiu spraw ławnicy mają równe prawa z sędziami. W odróżnieniu od sędziów, ławnik nie może jednak przewodniczyć rozprawie i naradzie, jak również (w zasadzie) wykonywać czynności poza rozprawą.

Dwóch ławników wraz z sędzią zawodowym rozstrzygają w pierwszej instancji sprawy o zbrodnie, czyli przestępstwa, za które minimalną karą jest kara 3 lat pozbawienia wolności.
W sprawach o przestępstwa za popełnienie, których grozi kara dożywotniego pozbawienia wolności orzeka dwóch sędziów zawodowych i trzech ławników.

Na posiedzeniu obraduje sąd w składzie jednoosobowym.

Zakończenie postępowania karnego

Postępowanie przed sądem I instancji najczęściej kończy się wyrokiem skazującym lub uniewinniającym. Jeżeli żadna ze stron nie zaskarży wyroku, uprawomocni się on. Każda ze stron może złożyć apelację, o ile uzna, że rozstrzygnięcie nie jest dla niej satysfakcjonujące.

Pytania i odpowiedzi

Jakie są etapy postępowania sądowego w sprawie karnej?

Postępowanie karne dzieli się na kilka etapów.

Główne etapy postępowania karnego

Postępowanie przygotowawcze – może mieć formę dochodzenia (w sprawach mniej poważnych) lub śledztwa (w sprawach poważniejszych). Na tym etapie organy ścigania zbierają dowody, przesłuchują świadków i na tej podstawie podejmują decyzję o przedstawieniu zarzutów.
Postępowanie przed sądem pierwszej instancji – rozpoczyna się proces w sądzie pierwszej instancji, w trakcie którego strony próbują przekonać sąd do swoich racji w oparciu o zebrane dowody i zeznania świadków. Sąd wydaje wyrok uniewinniający lub skazujący.
Postępowanie odwoławcze – strona niezadowolona z rozstrzygnięcia sądu pierwszej instancji może wnieść apelację do sądu wyższej instancji.
Postępowanie wykonawcze – obejmuje wykonanie wyroku.

Kto może wnieść apelację?

Zgodnie z art. 444 § 1 Kodeksu postępowania karnego „Od wyroku sądu pierwszej instancji stronom, a pokrzywdzonemu od wyroku warunkowo umarzającego postępowanie, wydanego na posiedzeniu przysługuje apelacja”. Na tym etapie nie ma przymusu radcowsko-adwokackiego (pojawia się przy ewentualnej kasacji), więc strona nie musi korzystać z pomocy adwokata. Mimo wszystko warto zlecić przygotowanie apelacji i reprezentację przed sądem profesjonalnemu pełnomocnikowi. Kancelaria adwokacka adw. Rafała Zielińskiego stawia sobie za cel wsparcie klientów na wszystkich etapach postępowania karnego.

Jaki jest charakter sprawy o znieważenie?

Przestępstwo znieważenia (nazywane także znieważeniem lub obrazą) jest opisane w art. 216 Kodeksu karnego. Przewiduje on, że

„§ 1. Kto znieważa inną osobę w jej obecności albo choćby pod jej nieobecność, lecz publicznie lub w zamiarze, aby zniewaga do osoby tej dotarła, podlega grzywnie albo karze ograniczenia wolności.
2. Kto znieważa inną osobę za pomocą środków masowego komunikowania, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do roku.
3. Jeżeli zniewagę wywołało wyzywające zachowanie się pokrzywdzonego albo jeżeli pokrzywdzony odpowiedział naruszeniem nietykalności cielesnej lub zniewagą wzajemną, sąd może odstąpić od wymierzenia kary.
4. W razie skazania za przestępstwo określone w § 2 sąd może orzec nawiązkę na rzecz pokrzywdzonego, Polskiego Czerwonego Krzyża albo na inny cel społeczny wskazany przez pokrzywdzonego.
5. Ściganie odbywa się z oskarżenia prywatnego”.

Istotą tego przestępstwa jest uwłaczanie czci drugiego człowieka przy jednoczesnym naruszeniu standardów kulturowych.

Zniewadze często towarzyszy naruszenie nietykalności cielesnej (art. 217 k.k.) – gdy zachowaniu obelżywemu towarzyszyło spoliczkowanie czy uderzenie innej osoby.