To stadium postępowania obejmuje wykonywanie orzeczeń, przede wszystkim wyroków, a więc kar i innych środków penalnych. Prawo karne wykonawcze pozostaje w ścisłym związku z innymi gałęziami prawa, w szczególności z prawem karnym i postępowaniem karnym.
Postępowanie wykonawcze. Gdzie odbywa się karę?
Co to jest zawieszenie postępowania wykonawczego?
Istnieje kilka sposobów odsunięcia w czasie odbywania kary. Należą do nich odroczenie kary oraz przerwa w jej wykonywaniu. Dają skazanemu przerwę od odbywania kary, ale wie on, że po upływie określonego czasu powróci do jej odbywania. W pewnych sytuacjach skazany nie może odbywać kary przez dłuższy czas: z reguły ma to związek z poważną chorobą. W takiej sytuacji powinien wystąpić do sądu o zawieszenie postępowania wykonawczego.
Zawieszenie postępowania wykonawczego skutkuje tym, że w czasie jego trwania wobec skazanego sąd nie podejmuje żadnych czynności poza okresowym sprawdzaniem, czy nie ustała przeszkoda w wykonaniu kary, a więc na przykład czy stan jego zdrowia w dalszym ciągu uniemożliwia wykonanie kary.
Zawieszenie postępowania wykonawczego można uzyskać w przypadku każdego rodzaju orzeczonej kary, także w wypadku skazania na karę ograniczenia wolności lub grzywny.
Kara może zostać zawieszona w całości lub w części, to znaczy tylko w odniesieniu do części wykonywanego orzeczenia.
Zasady prawa karnego wykonawczego
- określenie trybu postępowania zmierzającego do wykonania orzeczonych kar lub
- nakreślenie celów, które w toku ich wykonywania powinny zostać osiągnięte lub
- wskazanie kształtu poszczególnych kar i środków oraz zasad ich wykonywania.
W art. 4 §2 k.k.w. ustawodawca napisał, że skazany zachowuje prawa i wolności obywatelskie, a ich ograniczenie może wynikać jedynie z ustawy oraz z wydanego na jej podstawie prawomocnego orzeczenia. W myśl omawianej zasady skazany zachowuje wszystkie prawa i wolności wynikające z Konstytucji, które nie zostały odjęte mu na mocy ustawy i prawomocnego orzeczenia. Wszystkie regulacje wkraczające w sferę praw i obowiązków skazanych muszą wynikać z przepisów rangi ustawy lub być następstwem orzeczenia wydanego na podstawie ustawy.
Postępowaniem wykonawczym „rządzi” cały szereg zasad, wśród których są:
- Zasada podporządkowania sądowi procesu wykonania orzeczenia – oznacza ona, że postępowanie wykonawcze, w toku realizacji celów stawianych poszczególnym karom, powinno być procesem dopasowanym do indywidualnych potrzeb skazanego.
- Zasada indywidualizacji w wykonywaniu kar – w postępowanie karne wykonawcze powinno być wpisane dopasowywanie zastosowanej sankcji do zmieniających się w miarę postępów w oddziaływaniu na skazanych form i metod tego oddziaływania.
- Zasada praworządności – najwyższą wartością społeczną jest człowiek. Skazanego, nawet najgroźniejszego przestępcy, nie można na żadnym etapie postępowania wykonawczego pozbawić szacunku.
- Skazany może składać wnioski o wszczęcie postępowania przed sądem i brać udział w czynnościach sądowych. Może także wnosić zażalenia na postanowienia wydane w postępowaniu wykonawczym.
- Skazany może w dalszym ciągu korzystać z pomocy obrońcy i spotykać się z nim w miejscu odbywania kary.
Pytania i odpowiedzi
Czym jest postępowanie karne wykonawcze?
Postępowanie wykonawcze to zasady odbywania kary przez osobę skazaną prawomocnym wyrokiem sądu. Postępowanie wykonawcze wszczyna się bezzwłocznie, gdy orzeczenie stało się wykonalne. Podstawowym aktem prawnym regulującym tę dziedzinę jest Kodeks karny wykonawczy. Przewiduje on, że kary, środki karne, środki kompensacyjne, przepadek, środki zabezpieczające i środki zapobiegawcze wykonuje się w sposób humanitarny, z poszanowaniem godności ludzkiej skazanego. Zakazane jest stosowania tortur lub nieludzkiego albo poniżającego traktowania i karania skazanego.
Jakie są organy postępowania wykonawczego?
Zgodnie z art. 2 Kodeksu postępowania wykonawczego organami postępowania wykonawczego są:
- sąd pierwszej instancji lub inny sąd równorzędny,
- sąd penitencjarny,
- referendarz sądowy,
- prezes sądu lub upoważniony sędzia,
- sędzia penitencjarny,
- dyrektor zakładu karnego, aresztu śledczego, a także dyrektor okręgowy i Dyrektor Generalny Służby Więziennej albo osoba kierująca innym zakładem przewidzianym w przepisach prawa karnego wykonawczego oraz komisja penitencjarna,
- sądowy kurator zawodowy oraz kierownik zespołu kuratorskiej służby sądowej,
- sądowy lub administracyjny organ egzekucyjny,
- naczelnik urzędu skarbowego,
- odpowiedni terenowy organ administracji rządowej lub samorządu terytorialnego,
- inny organ uprawniony przez ustawę do wykonywania orzeczeń.
Kiedy sąd obligatoryjnie zawiesza postępowanie wykonawcze?
Postępowanie wykonawcze zawiesza się w całości lub w części, jeżeli zachodzi długotrwała przeszkoda uniemożliwiająca postępowanie wykonawcze, a w szczególności, jeżeli nie można ująć skazanego albo nie można wykonać wobec niego orzeczenia z powodu choroby psychicznej lub innej przewlekłej, ciężkiej choroby. Nie jest to zamknięty katalog, co oznacza, że zawieszenie postępowania wykonawczego jest możliwe także w przypadku innych długotrwałych przeszkód.
Na jak długo sąd zawiesza postępowanie karne wykonawcze?
W postanowieniu o zawieszeniu postępowania sąd nie wskazuje czasu trwania zawieszenia – jest to zależne od czasu trwania przeszkody. Sąd okresowo sprawdza, czy przyczyny zawieszenia postępowania wykonawczego nie ustały, np. zleca przeprowadzenie wywiadu środowiskowego. Gdy sąd otrzyma informację, że okoliczności uzasadniające zawieszenie ustały, następuje ponowne podjęcie postępowania.
Czy zawieszenie postępowania wykonawczego wstrzymuje bieg przedawnienia orzeczonej kary?
Zawieszenie postępowania wykonawczego nie przerywa biegu przedawnienia wykonania orzeczonej kary. Wyjątkiem jest sytuacja, w której powodem zawieszenia było uchylanie się skazanego od wykonania kary, czyli ukrywanie się przed wymiarem sprawiedliwości. Powoduje to wstrzymanie biegu przedawnienia, jednak nie dłużej niż na okres 10 lat.
Co to jest postępowanie wykonawcze i kiedy się zaczyna?
Postępowanie wykonawcze stanowi stadium postępowania karnego. Jego celem jest doprowadzenie do faktycznego wykonania orzeczenia sądu, a więc realizacji kary lub środka karnego przewidzianego w wyroku. Na tym etapie rozstrzygnięcie sądu przestaje mieć wyłącznie charakter deklaratywny – zaczyna wywoływać konkretne skutki prawne wobec skazanego.
Zgodnie z art. 9 § 1 oraz art. 10 § 1 Kodeksu karnego wykonawczego postępowanie wykonawcze wszczyna się bezzwłocznie po tym, gdy orzeczenie staje się wykonalne. W praktyce często następuje to wraz z uprawomocnieniem się wyroku, czyli w momencie, gdy od orzeczenia nie przysługuje już zwyczajny środek odwoławczy, taki jak apelacja, albo gdy strony nie skorzystały z prawa do jej wniesienia. Jednocześnie niektóre postanowienia w postępowaniu wykonawczym stają się wykonalne już z chwilą wydania, chyba że ustawa stanowi inaczej albo sąd wstrzyma ich wykonanie.
Od chwili, gdy orzeczenie stanie się wykonalne, właściwe organy mogą podejmować czynności prowadzące do jego wykonania. W przypadku kary pozbawienia wolności co do zasady sąd poleca zatrzymać i doprowadzić skazanego do aresztu śledczego. Może zostać też wystosowane do niego wezwanie do stawienia się w wyznaczonym terminie. Jest ono jednak wyjątkiem przewidzianym w ustawie, możliwym w uzasadnionym wypadku i na wniosek skazanego. W odniesieniu do innych sankcji mogą zostać uruchomione procedury związane z wykonywaniem grzywny, kary ograniczenia wolności albo środków karnych.
Warto pamiętać, że postępowanie wykonawcze nie polega wyłącznie na mechanicznym wykonaniu wyroku. Na tym etapie jest możliwe podejmowanie decyzji dotyczących realizacji sankcji. Przepisy prawa przewidują m.in. możliwość:
- odroczenia wykonania kary,
- udzielenia przerwy w odbywaniu kary,
- zastosowania warunkowego przedterminowego zwolnienia.
Jakie organy postępowania wykonawczego decydują o sposobie odbywania kary?
Postępowanie wykonawcze w sprawach karnych jest prowadzone przez kilka organów wskazanych w art. 2 Kodeksu karnego wykonawczego, w tym m.in. sąd pierwszej instancji, sąd penitencjarny, sędziego penitencjarnego, dyrektora zakładu karnego oraz sądowego kuratora zawodowego. Ich zadaniem jest nie tylko doprowadzenie do wykonania orzeczenia, lecz także kontrola nad prawidłowością przebiegu wykonywania kary oraz podejmowanie decyzji dotyczących jej dalszej charakterystyki.
Sąd penitencjarny funkcjonuje w strukturze sądu okręgowego i rozpoznaje wiele istotnych spraw pojawiających się już po uprawomocnieniu się wyroku, w szczególności związanych z warunkowym przedterminowym zwolnieniem oraz przerwą w wykonaniu kary. Natomiast nadzór nad legalnością i prawidłowością wykonywania kary pozbawienia wolności sprawuje sędzia penitencjarny.
W praktyce to właśnie sędzia penitencjarny kontroluje również działania administracji jednostek penitencjarnych. Ma on prawo wizytować zakłady karne i areszty śledcze, badać wnioski, skargi i prośby osób pozbawionych wolności oraz uchylać decyzje sprzeczne z prawem w zakresie przewidzianym w ustawie. Funkcja nadzorcza sędziego penitencjarnego jest ważnym elementem systemu gwarancji praw osób skazanych.
Kurator sądowy pełni swoją funkcję, gdy zasądzona kara jest wykonywana w warunkach wolnościowych, np. przy sankcji ograniczenia wolności albo w okresie próby związanym z warunkowym zawieszeniem wykonania kary. Sprawuje on nadzór nad wykonywaniem obowiązków nałożonych przez sąd oraz monitoruje zachowanie skazanego. Do zadań kuratora należą m.in.:
- utrzymywanie kontaktu ze skazanym,
- kontrolowanie realizacji obowiązków probacyjnych,
- sporządzanie sprawozdań dla sądu oraz składanie określonych w ustawie wniosków, np. dotyczących warunkowego zwolnienia, przerwy lub odroczenia.
Informacje przekazywane przez kuratora mogą mieć znaczenie przy podejmowaniu kolejnych decyzji dotyczących wykonywania kary, w tym przy ocenie postępów w procesie readaptacji społecznej.
Czy zawieszenie postępowania wykonawczego jest możliwe po rozpoczęciu kary?
Jednym z najczęściej zadawanych pytań przez osoby znajdujące się w trudnej sytuacji prawnej jest możliwość wstrzymania lub zawieszenia wykonywania kary już po rozpoczęciu jej odbywania. Polskie prawo karne wykonawcze przewiduje określone instrumenty, które w wyjątkowych sytuacjach pozwalają na czasowe wstrzymanie dalszych czynności związanych z orzeczeniem. Zawieszenie postępowania wykonawczego polega na czasowym wstrzymaniu prowadzenia czynności zmierzających do wykonania kary. Nie oznacza ono uchylenia wyroku ani jego zmiany. Postępowanie zostaje jedynie zatrzymane do momentu ustania przeszkody uniemożliwiającej dalsze wykonywanie orzeczenia w danym czasie.
W praktyce zastosowanie tej instytucji jest możliwe jedynie w szczególnych przypadkach. Najczęściej chodzi o sytuacje, w których pojawia się długotrwała przeszkoda o charakterze obiektywnym, np. niemożność wykonania orzeczenia z powodu choroby psychicznej lub innej przewlekłej, ciężkiej choroby. Każdorazowo decyzję w tej sprawie podejmuje właściwy sąd. Należy przy tym podkreślić, że samo złożenie wniosku nie powoduje automatycznego wstrzymania wykonywania kary.
Warto również odróżnić zawieszenie postępowania wykonawczego od innych instytucji przewidzianych w prawie karnym wykonawczym. W zależności od sytuacji skazanego mogą mieć zastosowanie także takie rozwiązania jak odroczenie wykonania kary albo przerwa w jej odbywaniu.